De kunst van het drukken / 5

Wat vooraf ging

Deel 5 / Graveren en etsen

llustratie van het graveerproces  (1751-1780). Gravure.

We zetten onze reis doorheen de geschiedenis van de boekdrukkunst nog wat verder. Het drukken der letteren verliep prima bij de pioniers van de drukkunst. De techniek van het letterzetten stond immers helemaal op punt. Maar er was eveneens behoefte om, behalve woorden en teksten, ook afbeeldingen af te drukken.
Omstreeks 1430, nog voor Gutenberg met zijn loden letters op de proppen kwam, had men ontdekt dat men een tekening die in een koperen plaat was gekrast kon afdrukken op papier.
Met een burijn (een naaldachtig gereedschap) kerfde men een tekening in een koperen plaat.

Burijnen

De koperen plaat werd ingesmeerd met inkt. Op de vlakke gedeelten van de plaat werd die weer netjes verwijderd, zodat er alleen inkt in de groeven achterbleef. Vervolgens legde men een blad papier of perkament op de plaat en bedekte men het geheel met een vilten doek. De plaat, het papier en het doek werden samen door twee cilinders geleid en zo verkreeg men met deze diepdruktechniek een perfecte afdruk.

Een gravure van omstreeks 1650 met links de gegraveerde koperen plaat en rechts de afdruk ervan

Later werden de kopergravures vaak vervangen door goedkopere houtgravures. Houtgravures worden vaak verward met houtsnedes. Er is echter een wezenlijk verschil. Bij houtgravures wordt de afbeelding gekerfd in hard hout, terwijl bij houtsnedes de afbeelding met een gutsbeitel uit zacht hout worden gesneden, wat doorgaans een grover en minder gedetailleerd resultaat geeft.

Links : houtgravure (Thomas Bewick 1847) / Rechts : houtsnede (Jozef Cantré 1926)

Intussen had men ook ontdekt dat metaal reageerde op een zuur of een base en dat met die eigenschap iets was aan te vangen.
Zo ontstond de etstechniek. Daarbij werd de koperen plaat eerst gepolijst en daarna met een wasachtige, vloeibare en zuurbestendige vernis overgoten. Eenmaal alles was gehard, maakte men met een etsnaald een tekening in het vernis. Daarna dompelde men het geheel onder in een bad met bijtend zuur dat het koper weg beet op de plaatsen waar de etsnaald het had blootgelegd. Die plaat kon men dan weer gebruiken om er een afdruk van te maken.

Gravures en etsen werden achteraf met de hand ingekleurd. Dat werd gedaan door de zogenaamde “verlichters”. Het inkleuren van gravures was een apart beroep.
Het etsen en graveren werd meestal gedaan door talentvolle kunstenaars. Daar waren soms grote namen bij. Eén van de meest bekende en bekwame etsers, door de eeuwen heen, was niemand minder dan Rembrandt van Rijn.

Zelfportret / Ets van Rembrandt van Rijn

Vandaag zijn er nog steeds mensen die de kunst van het etsen of graveren beoefenen. Toen ik nog studeerde zat etsen en graveren in ons lessenpakket, al bleef het grotendeels bij de theorie. In mijn jeugdig enthousiasme heb ik mij toen ook op een verlicht moment aan het etsen gezet, maar het werd mij al snel duidelijk dat ik deze vaardigheid maar beter kon overlaten aan echte kunstenaars.


Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw was het technisch perfect mogelijk om zowel teksten als afbeeldingen te drukken. Dat zorgde voor een ware stroomversnelling in het verspreiden van ideeën en kennis. Geen enkel ander medium heeft ooit de cultuur en de wetenschap zo’n boost gegeven, als de boekdrukkunst.
Het zou duren tot in de 19de eeuw, toen de fotografie om de hoek kwam kijken, dat men op zoek zou gaan naar nieuwe methodes voor het reproduceren van afbeeldingen.
Maar zover zijn we nog niet op deze reis.


Illustraties : Wikimedia Commons (publiek domein)

7 gedachten over “De kunst van het drukken / 5”

  1. Heel herkenbaar allemaal, tijdens de lessen ‘Grafiek’ heb ik het dik 40 jaar geleden ook allemaal geleerd. Droge naald , vlakdruk, houtsnede en lino snede. Heb zelfs eens een vilten doek (bij zink of koper diepdruk) kapot gemaakt door een paar kilo’s druk teveel op de persen te zetten… Daar heb ik een paar maand zwaar voor moeten sparen om dat terug te betalen 🙂 Diepdruk vond ik machtig om te doen, het is echt wel een arbeidsintensief gebeuren, maar zo verdomd leuk dit te doen. Het tamponeren van de vettige inks en daar na eraf slaan met de handpalm… en dan… de afdruk op zelf gemaakt handgeschept papier… Later heb ik nog jaren lang vlakdruk lino-uitsneden kerst en nieuwjaar kaartjes gemaakt 🙂 Grafiek is een wondermooie stiel !

    1. Jij bent van alle markten thuis, Dirk. Etsen was inderdaad een heel gedoe, maar wel heel plezant om te doen.
      In mijn verhaal zit ik nog maar in middeleeuwen en toen moest de vlakdruk nog worden uitgevonden.

  2. Hè.. nou had ik daar toch zelf wel een oordeel over willen vellen, over die etskunsten van jou.. had je niet nog een afdrukje liggen ergens? 🙂
    Bijzonder interessante leeskost hoor.. ik heb het weer heel graag gelezen allemaal.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s